Kaliciwirus kotów (FCV) to bardzo zakaźny wirus, który występuje powszechnie w populacji kotów. Zarazić może się praktycznie każdy kot, zarówno domowy, jak i wychodzący. Ludzie nie zarażają się kaliciwirusem kotów. Wirus łatwo się przenosi, długo utrzymuje się w środowisku oraz charakteryzuje się dużą zmiennością genetyczną, co oznacza, że istnieje wiele jego wariantów. Objawy bardzo często są związane z tzw. katarem kocim i przebiegają łagodnie, ale w przypadku wysoce zjadliwego kaliciwirusa kotów (VS-FCV), który ostatnio został zidentyfikowany u kilku kotów w jednym z zakładów leczniczych dla zwierząt na terenie Warszawy, objawy mogą być ciężkie i ogólnoustrojowe. Co istotne, odnotowane w Warszawie zakażenie kaliciwirusem VS-FCV u kotów miało charakter incydentalny i dotyczyło kilku kotów z jednego ZLZ. W naszej przychodni weterynaryjnej nie odnotowaliśmy żadnego przypadku zakażenia kaliciwirusem VS-FCV u kotów.
Jak dochodzi do zakażenia i dlaczego kaliciwirus tak łatwo się szerzy?
Do zakażenia dochodzi najczęściej poprzez kontakt z wydzieliną z nosa i jamy ustnej chorego kota. Kaliciwirus może być przenoszony przez wspólne miski, kuwety, legowiska, transportery, klatki i inne akcesoria, a także przez ręce opiekuna lub personelu. W rzadkich sytuacjach rolę w transmisji mogą odgrywać również pchły. Kaliciwirus kotów potrafi przetrwać do miesiąca na suchych powierzchniach, a w środowisku wilgotnym nawet dłużej, dlatego w skupiskach kotów, takich jak schroniska, hodowle czy domy wielokocie, szerzy się szczególnie łatwo.
Objawy zakażenia kaliciwirusem u kotów – od łagodnych do bardzo ciężkich
Najczęściej chorują kocięta. Typowe objawy to bolesne owrzodzenia języka i jamy ustnej, ślinotok, brak apetytu, kichanie, wypływ z nosa oraz gorączka. U części kotów pojawia się kulawizna („zespół kulawizny”), rzadko także po szczepieniu; zwykle ustępuje samoistnie w ciągu 1–2 dni. Możliwe jest również zapalenie płuc oraz przewlekłe zapalenie jamy ustnej (gingivostomatitis). Kaliciwirus może wywoływać mniej typowe postacie choroby. Jedną z nich jest tzw. „paw and mouth disease”, przebiegająca z obrzękiem skóry, owrzodzeniami na łapach i wokół pyska, gorączką oraz osłabieniem; zazwyczaj dotyczy pojedynczych kotów i rzadko prowadzi do śmierci. Kaliciwirus bywa też związany z przewlekłym zapaleniem jamy ustnej (FCGS) – ciężkim, bolesnym stanem obejmującym całą jamę ustną. Uważa się, że choroba ma podłoże immunologiczne i wiąże się z nadmierną reakcją układu odpornościowego.
VS-FCV – zjadliwy ogólnoustrojowy wariant kaliciwirusa
Rzadko występuje bardzo groźna postać ogólnoustrojowa, określana jako zjadliwy kaliciwirus (VS-FCV). Ta postać choroby ma znacznie cięższy przebieg i może prowadzić do poważnych powikłań. U chorego kota może wystąpić wysoka gorączka, silny obrzęk głowy i łap, rozległe owrzodzenia skóry oraz jamy ustnej, żółtaczka, duszność, zaburzenia krzepnięcia krwi, a nawet niewydolność wielu narządów. Śmiertelność w takich przypadkach jest wysoka i może sięgać od 30 do 70 procent. Ogniska tej postaci najczęściej pojawiają się w środowiskach, w których przebywa wiele kotów, takich jak schroniska, hodowle czy kliniki weterynaryjne. Należy podkreślić, że badanie PCR nie pozwala odróżnić zwykłego wariantu kaliciwirusa od zjadliwego, dlatego rozpoznanie opiera się przede wszystkim na obrazie klinicznym oraz sytuacji epidemiologicznej.
Nosicielstwo i zmienność kaliciwirusa – dlaczego problem bywa przewlekły?
Kot może być nosicielem kaliciwirusa. Niektóre zwierzęta przechodzą infekcję bez wyraźnych objawów, a mimo to wydalają kaliciwirusa przez wiele tygodni, a czasem nawet lat. Oznacza to, że pozornie zdrowy kot może stanowić źródło zakażenia dla innych.
Kalciwirus jest trudny do zwalczenia, ponieważ bardzo szybko mutuje. W jednej populacji kotów może krążyć jednocześnie wiele różnych wariantów kaliciwirusa. Z tego powodu odporność po przechorowaniu nie jest dożywotnia; możliwe jest ponowne zakażenie innym wariantem kaliciwirusa, a szczepionka nie zapewnia stuprocentowej ochrony przed samym zakażeniem.
Diagnostyka – co może potwierdzić zarażenie kaliciwirusem?
W diagnostyce zarażenia kalciwirusem najczęściej stosuje się badanie RT-PCR, które wykrywa materiał genetyczny kaliciwirusa. Próbki pobierane są zwykle z gardła, jamy ustnej lub spojówek. Należy jednak pamiętać, że dodatni wynik nie zawsze oznacza, iż kaliciwirus jest przyczyną aktualnych objawów, ponieważ kot może być bezobjawowym nosicielem. Z kolei wynik ujemny nie wyklucza zakażenia. Interpretacja badania zawsze musi być dokonywana w odniesieniu do objawów klinicznych. Oznaczanie przeciwciał przeciwko kaliciwirusowi ma ograniczoną wartość diagnostyczną, ponieważ wiele kotów posiada przeciwciała po wcześniejszym przechorowaniu lub szczepieniu, a ich obecność nie świadczy o aktywnej infekcji.
Leczenie – co realnie można zrobić, a czego jeszcze nie potrafimy?
Obecnie nie istnieje lek, który skutecznie eliminowałby wirusa FCV z organizmu kota. Leczenie ma charakter objawowy i wspierający. Kluczowe jest odpowiednie nawodnienie, kontrola bólu, zapewnienie pobierania pokarmu oraz oczyszczanie nosa i oczu.
Brak apetytu to jedno z największych wyzwań – koty nie jedzą z powodu bolesnych owrzodzeń jamy ustnej, gorączki i utraty węchu. Pomocne bywa podgrzewanie karmy, podawanie mokrych pokarmów i karmienie ręczne. W ciężkich przypadkach konieczne jest odżywianie przez sondę. Jeśli kot nie je od 2–3 dni, wymaga pilnej pomocy weterynaryjnej. Nebulizacje z soli fizjologicznej oraz przebywanie w wilgotnej i ciepłej atmosferze rozrzedzają wydzielinę i mogą ułatwić oddychanie oraz przywrócić węch. Antybiotyki stosuje się jedynie przy podejrzeniu wtórnej infekcji bakteryjnej. Kaliciwirus bywa związany z przewlekłym zapaleniem jamy ustnej (FCGS) i wtedy leczenie u kota obejmuje m.in. ekstrakcje zębów, zastosowanie preparatów z chlorheksydyną, antybiotyków, leków immunosupresyjnych oraz interferonu ω.
Szczepienia przeciwko kaliciwirusowi – filar ochrony (i dlaczego to nie jest „100% tarcza”)
Szczepienie przeciwko kaliciwirusowi należy do szczepień podstawowych. Chroni przede wszystkim przed ciężkim przebiegiem choroby, zmniejsza ryzyko powikłań, ogranicza nasilenie objawów i może redukować wydalanie kaliciwirusa. Nie gwarantuje jednak pełnej ochrony przed zakażeniem ani zabezpieczenia przed wszystkimi wariantami kaliciwirusa. Dlatego nawet zaszczepiony kot może zachorować, choć zazwyczaj choroba ma wtedy łagodniejszy przebieg.
Jeśli chodzi o profilaktykę, najważniejsze wnioski wynikające z zaleceń ABCD (https://www.abcdcatsvets.org) podkreślają, że kaliciwirus jest wirusem powszechnym i wszystkie koty powinny być szczepione. Szczepienie zmniejsza ciężkość objawów oraz częstość zakażeń, jednak nie zapobiega całkowicie infekcji ani wydalaniu wirusa. W przypadku zjadliwego szczepu kaliciwirusa VS-FCV szczepienie nie zawsze zapobiega zakażeniu w ogniskach choroby, jednak często łagodzi jej przebieg.
Schemat szczepień przeciwko kaliciwirusowi
W Polsce dostępne są szczepionki trójskładnikowe przeciwko kaliciwirusowi, herpeswirusowi oraz wirusowi panleukopenii. Aktualny schemat szczepień obejmuje podanie kociętom pierwszej dawki w wieku 6–8 tygodni, powtarzanie co 3–4 tygodnie do 16. tygodnia życia. Następnie dawka przypominająca podawana jest w wieku 6 miesięcy i później wykonuje się doszczepianie co 3 lata. U dorosłych kotów o nieznanym statusie szczepień zaleca się dwie dawki w odstępie dwóch do czterech tygodni oraz powtórzenie po roku, a następnie doszczepianie co 3 lata . W środowiskach wysokiego ryzyka, takich jak schroniska czy hodowle, lekarz weterynarii może zalecić szczepienia coroczne.
Higiena – bardzo ważny filar ochronny przeciwko kaliciwirusowi!
Wedle zaleceń z Komunikatu Warszawskiej Izby Lekarsko-Weterynaryjnej w związku z odnotowanymi przypadkami zakażeń kaliciwirusem o wysokiej zjadliwości u kilku kotów w jednym z zakładów leczniczych dla zwierząt w Warszawie zalecenia higieny obejmują: regularne mycie i dezynfekcja rąk; unikanie kontaktów między kotami, w szczególności poprzez niewypuszczanie kotów domowych poza miejsce ich przebywania; stosowanie zasad ostrożności w sytuacjach, gdy zwierzę przebywa w miejscach, w których mogą pojawiać się inne koty; regularna dezynfekcja transporterów, klatek oraz powierzchni, z którymi zwierzę miało kontakt, zwłaszcza po wizycie w zakładzie leczniczym dla zwierząt.
Ogniska VS-FCV – co się robi, gdy pojawia się zjadliwy wariant kaliciwirusa?
Ogniska zjadliwego kaliciwirusa (VS-FCV) występują przede wszystkim w środowiskach wielokocich, takich jak schroniska, lecznice weterynaryjne czy hodowle. W sytuacji wystąpienia ogniska kluczowe znaczenie ma natychmiastowe oddzielenie kotów narażonych od nowo przyjmowanych zwierząt. Często konieczne jest czasowe wstrzymanie przyjęć, nawet na okres jednego miesiąca lub dłużej. Niezbędne jest wprowadzenie ścisłej izolacji oraz rygorystycznych zasad kwarantanny, a także bardzo dokładna higiena i dezynfekcja pomieszczeń oraz sprzętu. Skuteczne wobec wirusów bezosłonkowych, do których należy kaliciwirus, są preparaty zawierające podchloryn sodu, nadtlenek wodoru w odpowiednim stężeniu, nadsiarczan potasu, aldehydy czy dwutlenek chloru. Niezwykle ważne jest jednak, aby przed zastosowaniem środka dezynfekcyjnego dokładnie umyć powierzchnie i usunąć materię organiczną, ponieważ jej obecność znacząco obniża skuteczność dezynfekcji.
Wnioski końcowe: co opiekun powinien zapamiętać
Kaliciwirus jest wirusem powszechnym i szczególnie problematycznym w środowiskach wielokocich. Jego całkowita eliminacja z takich populacji jest bardzo trudna ze względu na wysoką odporność środowiskową oraz możliwość bezobjawowego nosicielstwa. Kluczowe dla zdrowia kotów są regularne szczepienia oraz zachowywanie zasad higieny. Szczepionki przeciwko kaliciwirusowi zazwyczaj chronią przed rozwojem ciężkich objawów choroby klinicznej, ale nie zapobiegają całkowicie zakażeniu ani wydalaniu wirusa, a ich skuteczność zależy od krążącego szczepu środowiskowego. Kluczowe znaczenie ma połączenie szczepień z higieną, izolacją chorych, rozsądną kwarantanną nowych kotów oraz właściwą organizacją środowiskową.
Informujemy, że w Przychodni Weterynaryjnej Medicavet nie odnotowaliśmy przypadków zarażenia kaliciwirusem VS-FCV. Monitorujemy sytuację epidemiologiczną i stosujemy standardy higieny zgodne z aktualnymi zaleceniami.
Bibliografia:
Calicivirus Infection in Cats (2022) Hofmann-Lehmann R. i wsp. Viruses. 2022 Apr 29;14(5):937.
https://www.abcdcatsvets.org